ه ) وحدت وجود و كثرت موجود : اين تز مربوط به نتيجهء سخن محقق دوانى است . وى معتقد به اصالت وجود در واجب الوجود بالذات و اصالت ماهيت در ممكنات است . چون اين رأى در بحث اصالت وجود در فصل چهارم باطل شد ، نتيجه آن هم كه وحدت وجود خداوندى و كثرت بالذات موجودات است ، باطل است ، چرا كه آن ، يك نوع شرك خفىّ است « 1 » ، هرچند معتقدين به آن ، خود را موحد خاص بدانند . و ) كثرت وجود و وحدت موجود : اين فقط در فرض است و الّا هيچ فيلسوفى به چنين نظريه‌اى اعتقاد ندارد . علامه طباطبائى در باب كثرت عرضى و اين‌كه اصالتا كدام يك از وجود و ماهيت ، متصف به كثرت مىشود ، چنين بيانى دارد : شكى نيست كه هويات عينى خارجى ، گاهى به كثرت ، از جهت اين‌كه اين ، انسان است و آن ، اسب است و آن ، درخت است و مانند آن متصف مىشوند كه اين كثرت ماهوى كه در خارج موجود است ، به عرض وجود است ، چون وجود اصيل است ؛ يعنى تا وجود عارض ماهيات نشود ، اين نوع كثرت تحقق پيدا نمىكند . ولى اگر وجود ، متصف به آن كثرات ماهوى شد ، به خاطر اين است كه اولا و بالذات ، ماهيت انسان غير ماهيت اسب است و ثانيا و بالعرض ، وجود انسان ، غير از وجود اسب است « 2 » كه در توضيح آن استاد مصباح يزدى مىفرمايد : تحقق كثرت در خارج ، بالذات به وجود نسبت داده شده است و به ماهيت ، بالعرض و برعكس ، اتصاف وجود به كثرت ، بالعرض است و اتصاف ماهيت به كثرت ، بالذات مىباشد . « 3 »

--> ( 1 ) . اسرار الحكم ، ص 28 - 30 . ( 2 ) . نهاية الحكمه ، مرحله اول ، اول فصل سوم . ( 3 ) . محمد تقى مصباح ، تعليقة على نهاية الحكمه ، ص 43 .